रासायनिक खतांचा वापर, उत्पादन खर्च आणि शेतकऱ्यांचे उत्पन्न: एक आर्थिक विश्लेषण
Author : पंकज पुरुषोत्तम मानकर
Abstract :
भारतीय अर्थव्यवस्थेत कृषी क्षेत्राला अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. देशातील मोठ्या लोकसंख्येचा प्रत्यक्ष किंवा अप्रत्यक्ष संबंध शेतीशी आहे. कृषी उत्पादन वाढविण्यासाठी सुधारित बियाणे, सिंचन, कीडनियंत्रण, यांत्रिकीकरण आणि रासायनिक खतांचा वापर या घटकांना विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. हरितक्रांतीनंतर भारतामध्ये रासायनिक खतांचा वापर मोठ्या प्रमाणात वाढला असून त्याचा परिणाम कृषी उत्पादनवाढीवर झाला आहे. मात्र खतांचा असंतुलित किंवा गरजेपेक्षा जास्त वापर झाल्यास उत्पादन खर्च वाढणे, जमिनीच्या सुपीकतेवर परिणाम होणे आणि शेतकऱ्यांच्या निव्वळ उत्पन्नावर विपरीत परिणाम होण्याची शक्यता असते.
प्रस्तुत संशोधनाचा मुख्य उद्देश रासायनिक खतांच्या वापराचा शेतकऱ्यांच्या उत्पादन खर्च आणि उत्पन्नावर होणारा आर्थिक परिणाम अभ्यासणे हा आहे. या अभ्यासामध्ये १०० शेतकऱ्यांचा नमुना विचारात घेऊन खत वापर, प्रति एकर उत्पादन खर्च, उत्पादन, एकूण उत्पन्न आणि निव्वळ उत्पन्न यांचा तुलनात्मक अभ्यास करण्यात आला आहे. अभ्यासासाठी प्राथमिक माहिती मिळविण्यासाठी प्रश्नावली, प्रत्यक्ष मुलाखत आणि शेतकरी निरीक्षण या पद्धतींचा वापर करता येतो. दुय्यम माहितीच्या संदर्भासाठी केंद्र सरकारच्या खत विभागाचे अहवाल आणि संबंधित कृषीविषयक अधिकृत माहितीचा आधार घेण्यात आला आहे.
अभ्यासाच्या नमुना आकडेवारीवरून असे दिसून येते की रासायनिक खतांचा संतुलित वापर करणाऱ्या शेतकऱ्यांचा प्रति एकर उत्पादन खर्च तुलनेने नियंत्रित राहतो आणि उत्पादनाच्या तुलनेत निव्वळ उत्पन्न चांगले राहण्याची शक्यता असते. त्याउलट गरजेपेक्षा जास्त खत वापरणाऱ्या शेतकऱ्यांचा खतावरील खर्च वाढतो; परंतु त्याच प्रमाणात उत्पादन वाढेलच असे नाही. त्यामुळे खतांचा वापर हा केवळ उत्पादनवाढीच्या दृष्टीने नव्हे तर खर्च-लाभाच्या दृष्टीनेही पाहणे आवश्यक आहे.
Keywords :
रासायनिक खते, उत्पादन खर्च, शेतकरी उत्पन्न, कृषी अर्थशास्त्र, खत वापर, निव्वळ उत्पन्न, संतुलित खत व्यवस्थापन, कृषी उत्पादन.
